Ile jest kontynentów na świecie? Wyjaśniamy wątpliwości

Na świecie nie ma jednej, uniwersalnej odpowiedzi – w zależności od przyjętego modelu wyróżnia się od 4 do 7 kontynentów, a niektórzy naukowcy postulują istnienie ósmego. Ta różnorodność wynika z braku ścisłej definicji, która łączyłaby kryteria geograficzne, geologiczne i kulturowo-historyczne. Więcej na ten temat wyjaśniamy w dalszej części artykułu.

Czym właściwie jest kontynent?

Samo pojęcie „kontynent” pochodzi od łacińskiego wyrażenia terra continēns, oznaczającego „ziemię trzymaną razem” lub „połączoną ziemię”. Już w starożytności greccy żeglarze i filozofowie dzielili świat na „części”, początkowo na Europę i Azję, do których z czasem dołączyły Afryka oraz obie Ameryki. Dopiero pod koniec XIX wieku owe części Ziemi zaczęto jednoznacznie definiować jako kontynenty, choć same kryteria pozostały płynne.

Współcześnie przez kontynent najczęściej rozumie się olbrzymi, ciągły obszar lądu o powierzchni wielu milionów kilometrów kwadratowych, otoczony wodami oceanów. Problem w tym, że nie określono minimalnego rozmiaru dla „olbrzymiego” lądu ani wymaganego stopnia fizycznego oddzielenia. Dlatego podziały opierają się na konwencji, a nie sztywnych regułach.

Sprawę dodatkowo komplikuje geologia. Pod względem budowy litosfery skorupy oceaniczne są stosunkowo cienkie i bogate w bazalt, podczas gdy skorupy kontynentalne są nawet pięciokrotnie grubsze, zbudowane głównie z granitów i znacznie starsze – niektóre formacje mają nawet 4 miliardy lat. Takie spojrzenie uwypukla fakt, że np. szelfy, czyli zalane części płyt kontynentalnych, geologicznie przynależą do kontynentu, a nie oceanu.

Modele podziału świata na kontynenty

Brak jednoznacznej definicji zaowocował powstaniem kilku równoległych modeli, nauczanych w różnych krajach. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z nich:

• Model siedmiu kontynentów – najpowszechniej przyjęty, zwłaszcza w krajach anglosaskich i dużej części Europy: Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Australia, Azja i Europa.
• Model sześciu kontynentów (z połączoną Ameryką) – popularny w Ameryce Łacińskiej: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Australia, Azja i Europa.
• Model sześciu kontynentów (z połączoną Eurazją) – częsty w Rosji i Japonii: Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Australia i Eurazja.
• Model pięciu kontynentów – przyjmowany m.in. przez Kartę Olimpijską, wyklucza Antarktydę jako niezamieszkaną: Afryka, Ameryka, Europa, Azja i Australia (lub Oceania).
• Model czterech kontynentów – oparty na możliwości przejścia suchą stopą, z pominięciem sztucznych kanałów: Afroeurazja, Ameryka, Australia i Antarktyda.

Dlaczego model siedmiu kontynentów jest najpopularniejszy?

Ów podział silnie zakorzenił się w edukacji i kulturze zachodniej, traktując Europę i Azję jako osobne byty ze względów historyczno-kulturowych. Europa, nazywana Starym Kontynentem, od wieków stanowi kolebkę zachodniej cywilizacji, a jej klimat jest w przeważającej części umiarkowany. Tymczasem Azja, określana kontynentem kontrastów, obejmuje strefy od okołobiegunowej po równikową, a jej powierzchnia ponad 44 mln km² czyni ją największym kontynentem na Ziemi.

Czy Ameryka to jeden czy dwa kontynenty?

O tym, że obie Ameryki tworzą geologiczną całość, świadczy chociażby fakt, iż oddzielający je Kanał Panamski jest konstrukcją sztuczną. Podobnie Kanał Sueski rozdziela Afrykę od Azji, nie będąc barierą naturalną. Mimo to w modelu siedmiu kontynentów Amerykę Północną i Południową traktuje się osobno ze względu na odmienne łańcuchy górskie, historię i zróżnicowanie kulturowe.

Kontrowersje wokół granicy Europy i Azji

Granica między Europą a Azją ma charakter umowny i od dawna budzi spory. W najczęściej przyjmowanym wariancie ciągnie się ona od gór Ural aż po Cieśninę Bosfor, jednak niektórzy badacze uznają, że Kaukaz w całości należy do Europy. Gdyby spojrzeć na sprawę wyłącznie geologicznie, Europa i Azja stanowią jeden superkontynent – Eurazję o łącznej powierzchni około 55 mln km². To właśnie ta perspektywa redukuje liczbę kontynentów do sześciu.

Traktowanie Europy jako odrębnego kontynentu to przede wszystkim dziedzictwo historyczne i kulturowe. Mieszkając w Europie, często postrzegamy ją jako centralny punkt świata, choć pod względem powierzchni jest ona przedostatnim kontynentem – zaledwie 10 mln km² wobec azjatyckich 44 mln km² czy afrykańskich 30 mln km². Co ciekawe, Eurazja łączy się z Afryką, tworząc superkontynent Afroeurazję, zwany Starym Światem, zamieszkany przez blisko 6 miliardów ludzi i zajmujący około 75 mln km².

Zelandia – ósmy kontynent świata?

Od ponad dwóch dekad geolodzy dyskutują nad koncepcją Zelandii, nazywanej ukrytym kontynentem. Aż 94% jej powierzchni spoczywa pod wodami Oceanu Spokojnego, a jedyne wystające fragmenty to Nowa Zelandia, Nowa Kaledonia i okoliczne wyspy. Mimo to Zelandia, jak wynika z badań opublikowanych przez Geological Society of America, spełnia geologiczne kryteria kontynentu: ma dobrze zdefiniowane granice, wyrasta z dna oceanu, a jej skorupa jest znacznie grubsza i mniej gęsta od oceanicznej.

Powierzchnia Zelandii wynosi około 4,9 mln km², co stanowi mniej więcej połowę obszaru Europy, dlatego bywa określana mianem mikrokontynentu.

Decydujące znaczenie ma tu budowa litosfery. Skorupy oceaniczne są geologicznie młode i rzadko przekraczają wiek 200 milionów lat, podczas gdy skały Zelandii, choć pochodzące „zaledwie” z kambru, są o 100–150 milionów lat starsze od otaczającego dna Pacyfiku. Badacze wciąż jednak poszukują dowodów, że nowy kontynent jest równie stary jak pozostałe, gdyż najstarsze struktury na powierzchni lądów sięgają archaiku.

Jak wyjaśnić rozbieżności w liczbie kontynentów?

Klasyfikacja kontynentów stanowi wypadkową różnych dziedzin nauki. Geografia fizyczna opiera się na zwartych obszarach lądowych, przez co wyróżnia sześć kontynentów. Geologia z kolei odwołuje się do budowy skorupy ziemskiej, co pozwala włączyć Zelandię. Kryteria historyczno-kulturowe separują Europę od Azji, a czasem nawet wyłączają niezamieszkaną Antarktydę z listy, jak ma to miejsce w symbolice Karty Olimpijskiej.

Co więcej, nie należy mylić kontynentów z regionami makrogeograficznymi. Wydział Statystyczny Organizacji Narodów Zjednoczonych stosuje Geoschemat ONZ, który grupuje kraje w 6 regionów: Azję, Afrykę, Europę (z Rosją), Amerykę Łacińską i Karaiby, Amerykę Północną oraz Oceanię. Podział ten służy celom statystycznym, a nie wyznaczaniu kontynentów.

W edukacji szkolnej najczęściej podaje się uproszczony podział na 7 kontynentów i warto znać ich powierzchnie, aby zrozumieć skalę planety. Przedstawiają się one następująco:

Z geologicznego punktu widzenia ciekawostką jest fakt, iż Antarktyda nie jest jednorodnym blokiem skalnym – pod grubą czapą lodową spoczywa archipelag wysp. Mimo to, ze względu na ciągłość lądolodu i odrębność tektoniczną, pozostaje ona w powszechnej klasyfikacji kontynentem.

Jeśli przyjmiemy ścisłą definicję kontynentów jako dużych mas lądu oddzielonych wodą i wykluczymy sztuczne kanały, świat dzieli się na cztery kontynenty: Afroeurazję, Amerykę, Australię oraz Antarktydę.

Kiedy Zelandia zostanie oficjalnie uznana?

Mimo mocnych przesłanek geologicznych Zelandia wciąż nie trafiła do podręczników jako oficjalny kontynent. Proces ten wymaga szerokiego konsensusu naukowego i dalszych badań, w tym datowania próbek skalnych. Najstarsze odkryte dotąd skały zelandzkie pochodzą z kambru, podczas gdy na innych kontynentach spotyka się struktury z czasów archaiku.

Odkrycie Zelandii zmusza do ponownego przemyślenia, ile jest kontynentów na świecie. Dziś bezspornie możemy mówić o sześciu: Afryce, Ameryce Północnej, Ameryce Południowej, Antarktydzie, Australii i Eurazji. Siódemkę daje Zelandia, a ósemkę – dodatkowe rozdzielenie Europy i Azji. Ostateczna odpowiedź zawsze będzie zależeć od tego, jakie kryterium uznamy za wiążące.