Ile jest płci? Wyjaśnienie zagadnienia w ujęciu biologicznym

Z biologicznego punktu widzenia nie istnieje jedynie binarny podział na dwie płcie – rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona i przypomina szerokie spektrum. Wynika to z faktu, iż na płeć składa się wiele niezależnych od siebie elementów, takich jak chromosomy, geny, gospodarka hormonalna czy anatomia. Zapraszamy do lektury, która szczegółowo wyjaśnia to fascynujące zagadnienie.

Czym jest determinacja płci na poziomie genetycznym?

W szkolnej ławce uczymy się, że o płci decyduje zestaw chromosomów – układ chromosomów XX oznacza kobietę, a układ chromosomów XY mężczyznę. Jest to ogromne uproszczenie, ponieważ rozwój w kierunku męskim lub żeńskim zależy od aktywności konkretnych genów, a nie tylko od samej obecności chromosomu Y. Proces ten jest wieloetapowy i podatny na różnorodne modyfikacje.

Centralną rolę odgrywa tu gen SRY, zlokalizowany na krótkim ramieniu chromosomu Y. To on, w typowych warunkach, inicjuje kaskadę zdarzeń prowadzących do wykształcenia się jąder u zarodka. Jeśli jednak z powodu mutacji gen ten pozostaje nieaktywny, rozwój męskich gonad nie nastąpi, nawet przy obecności chromosomu Y. Co więcej, zdarza się, że gen SRY przeskoczy na chromosom X, co może skutkować rozwojem jąder u osoby z układem chromosomów XX.

Współczesna genetyka podkreśla, że poza SRY istnieją też inne geny kluczowe dla utrzymania płci. Odkryto, że geny DMRT1 i FOXL2 przez całe życie aktywnie podtrzymują funkcję gonad, równoważąc rozwój jajników i jąder. Co intrygujące, eksperymentalne wyłączenie tych genów u dorosłych ssaków może doprowadzić do przeprogramowania komórek gonad i zmiany ich funkcji z jednej skrajności w drugą, co dowodzi, że determinacja płci nie jest stanem raz na zawsze ustalonym.

Jak różnorodność chromosomów i anatomii tworzy spektrum płci?

Klasyczne postrzeganie płci na podstawie wyglądu zewnętrznych narządów płciowych przy narodzinach jest metodą praktyczną, ale obarczoną ryzykiem błędu. W rzeczywistości pomiędzy w pełni ukształtowanym prąciem a widoczną łechtaczką istnieje wiele stanów pośrednich. Dzieje się tak, ponieważ naturalnie występujące warianty chromosomów płciowych są niezwykle liczne i zróżnicowane, co może wpływać na ostateczną anatomię człowieka.

Jak zespół feminizujących jąder zmienia postrzeganie płci?

Doskonałym przykładem ilustrującym złożoność zagadnienia jest zespół feminizujących jąder, nazywany także zespołem Morrisa lub zespołem niewrażliwości na androgeny. Osoby z tym zespołem posiadają męski kariotyp XY, jednak ich komórki są całkowicie niewrażliwe na działanie testosteronu. W efekcie rozwijają się one fenotypowo jako kobiety z w pełni wykształconymi zewnętrznymi żeńskimi cechami płciowymi, choć wewnętrznie zamiast macicy i jajników mogą posiadać jądra. Takie kobiety często dowiadują się o swojej sytuacji dopiero w wieku dorosłym, zgłaszając się do lekarza z powodu braku miesiączki, a ich psychika i tożsamość są w pełni żeńskie.

Kim są osoby interpłciowe i jak często występują?

Gdy cechy chromosomalne, gonadalne lub anatomiczne nie pozwalają na jednoznaczne zaklasyfikowanie danej osoby jako mężczyzny lub kobiety, mówimy o osobach interpłciowych. Jest to zjawisko znacznie częstsze, niż mogłoby się wydawać. Zgodnie z szacunkami Organizacji Narodów Zjednoczonych, interpłciowość może dotyczyć nawet 1,7% populacji – to odsetek porównywalny z liczbą osób rudowłosych na świecie. W wielu państwach, takich jak Niemcy (od 2018 roku), Australia, Bangladesz czy Indie, prawo uwzględnia już “inną” płeć, wykraczając poza sztywny binarny podział w dokumentach.

Jaka jest rola hormonów w kształtowaniu męskości i kobiecości?

Powszechnie uważa się, że testosteron jest wyłącznie męskim hormonem, a estrogen i progesteron żeńskimi. Ten stereotyp od dawna jest jednak obalany przez naukę, ponieważ wszystkie te substancje występują w organizmach obu płci i pełnią w nich różnorodne funkcje. Badania wykazały, że średnie poziomy progesteronu i estradiolu u dorosłych mężczyzn i kobiet mogą być zaskakująco zbliżone, a główne różnice pojawiają się dopiero w specyficznych stanach fizjologicznych, takich jak ciąża.

Według badania przeglądowego amerykańskich psychologów, gdybyśmy chcieli w sposób binarny sklasyfikować ludzi wyłącznie na podstawie profili hormonalnych, należałoby raczej wyróżnić płeć “w ciąży” i “nie w ciąży”. To właśnie u kobiet spodziewających się dziecka poziom estradiolu i progesteronu osiąga wartości, które jednoznacznie odróżniają tę grupę od reszty populacji. U dzieci przed okresem dojrzewania zaś hormony płciowe nie pozwalają na żadne rozróżnienie.

Co więcej, poziomy hormonów są niezwykle plastyczne i zależą od czynników środowiskowych. Na przykład u przyszłych ojców obniża się stężenie testosteronu, a u osób konkurujących o dominację – niezależnie od płci – obserwuje się wzmożoną produkcję hormonów stereotypowo uznawanych za żeńskie. To pokazuje, że gospodarka hormonalna jest dynamicznym spektrum, a nie sztywną, dychotomiczną cechą.

Czy mózg ma płeć i jak to się ma do samoświadomości?

Pytanie o to, czy istnieje wyraźnie „męski” i „żeński” mózg, od lat rozpala dyskusje. Choć istnieją pewne różnice anatomiczne, na przykład mózgi mężczyzn są średnio nieco większe, naukowcy nie są w stanie wskazać cechy, która jednoznacznie definiowałaby płeć mózgu na poziomie jednostki. Badacze z Uniwersytetu w Tel-Awiwie, po przebadaniu 1400 osób, doszli do wniosku, że nasz mózg jest unikalną mozaiką płci. Oznacza to, że różne jego regiony mogą wykazywać cechy typowe dla różnych płci, tworząc niepowtarzalną kombinację. Taka mozaika została wykryta u jednej czwartej do połowy wszystkich przebadanych.

Jak wygląda mózgowa podstawa transpłciowości?

W przypadku osób transpłciowych badania obrazowe prowadzone są coraz intensywniej i dostarczają intrygujących danych. Analizując niektóre parametry, na przykład wzrost, kobiety trans znajdują się statystycznie pomiędzy typowymi wartościami dla płci binarnych. Gdy zaś bada się poszczególne struktury mózgu, okazuje się, że niektóre z nich przypominają te z płci odczuwanej, a inne te z płci przypisanej przy urodzeniu. To kolejny dowód na to, że ludzka neurobiologia nie chce wpasować się w prosty schemat dwóch odrębnych kategorii.

Biologiczne podłoże płci to wielowymiarowy system wzajemnie powiązanych elementów – od genów i anatomii po hormony i architekturę mózgu – tworzący spektrum, a nie prosty przełącznik.

Jak różnorodność płci objawia się w naturze i kulturach?

Odwracanie się od binarnego pojmowania płci nie jest wyłącznie domeną współczesnych nauk medycznych. Przyroda od zarania dziejów prezentuje ogromną gamę rozwiązań w tej kwestii, a wiele kultur na przestrzeni wieków wypracowało własne, wykraczające poza dwie kategorie, rozumienie płciowości. Sięganie po argument “prawa naturalnego” w kontekście istnienia tylko dwóch płci jest więc nieporozumieniem i stoi w jawnej sprzeczności z tym, co obserwujemy w naturze.

W świecie jednokomórkowców rozpiętość typów płciowych jest oszałamiająca. Podczas gdy znany nam pantofelek posiada dwie płcie, jego krewniaczka Tetrahymena ma ich już siedem. To jednak nie koniec, gdyż Euplotes, często spotykany w kałużach, wyróżnia się dziesięcioma płciami, a rekordzistą jest Stylonychia, która może poszczycić się aż setką płci. Ich rozmnażanie, zwane koniugacją, daleko wykracza poza proste, rozdzielnopłciowe schematy znane ze świata ssaków. Co więcej, homoseksualizm u zwierząt został udokumentowany u ponad 1500 gatunków i nie jest żadnym ewenementem.

Również spojrzenie na kultury na całym świecie burzy mit o jedynym słusznym, binarnym modelu. W Indiach od wieków funkcjonują hidźry, osoby identyfikujące się jako trzecia płeć, pełniące specyficzne role społeczne i religijne. Na Samoa społeczność fa’afafine odgrywa ugruntowaną rolę, a wśród rdzennej ludności południowego Meksyku trzecia płeć znana jest jako muxe. Na Bałkanach natomiast historycznie znane są Dziewice Kanunu, kobiety przejmujące role społeczne zarezerwowane dla mężczyzn. Te przykłady pokazują, że binarny podział jest konstruktem kulturowym, a nie uniwersalnym prawem biologicznym.

Zrozumienie złożoności zagadnienia jest szczególnie ważne w kontekście medycznym. Przykładowo, po poronieniu, dla celów administracyjnych takich jak uzyskanie potrzebnej do pochówku Karty Martwego Urodzenia, czy dla uzyskania uprawnień do skorzystania ze skróconego urlopu macierzyńskiego po poronieniu, trwającego 56 dni, i zasiłku pogrzebowego po poronieniu w wysokości 4 tys. zł, wymagane bywa określenie płci dziecka. Od 6 sierpnia 2025 r. przepisy uległy zmianie, umożliwiając skorzystanie z części praw bez tego dokumentu. Wykonuje się więc badanie genetyczne płci po poronieniu, które jest możliwe nawet w 6.-8. tygodniu ciąży. Z materiału zabezpieczonego w soli fizjologicznej (jak kosmówka czy fragment pępowiny) lub z bloczka parafinowego laboratoria takie jak testDNA są w stanie określić płeć, a wynik jest dostępny online w Panelu Pacjenta testDNA już po 3-6 dniach roboczych. Dzięki bezpłatnemu kurierowi i sieci 300 punktów pobrań proces ten jest logistycznie dostępny, a konsultant testDNA pomaga w przygotowaniu całej procedury.