Ile jest krajów na świecie? Aktualna liczba państw

Pytanie o liczbę krajów na świecie nie ma jednej, prostej odpowiedzi. Według ONZ istnieją 193 państwa członkowskie, jednak wielu geografów i podróżników uznaje, że realna liczba krajów, uwzględniająca terytoria zależne i państwa nieuznawane, sięga 295. W naszym artykule przedstawiamy szczegółową analizę tego zagadnienia.

Czym właściwie jest kraj?

Zasadniczym źródłem zamieszania jest brak jednej, powszechnie akceptowanej definicji kraju. W potocznym rozumieniu utożsamiamy go z państwem, jednak w praktyce podróżniczej i geopolitycznej znaczenia te się rozjeżdżają. Można przyjąć, że kraj to określone terytorium lądowe, oddzielone granicami od innych obszarów i zamieszkane przez zorganizowaną społeczność, która prowadzi działalność ekonomiczną i posiada własne symbole.

Świetnie widać to na przykładzie Szkocji. Nie figuruje ona na liście członków ONZ jako samodzielny byt, ponieważ wraz z Anglią i Walią tworzy państwo unitarne – Wielką Brytanię. Jednak dla jej mieszkańców i w kontekście sportowym jest ona bezsprzecznie odrębnym krajem, posiadającym własny parlament i odrębną historię. Podobnie rzecz ma się z Grenlandią, która cieszy się szeroką autonomią w ramach Królestwa Danii, a nie jest jedynie zwykłą prowincją.

Warto odróżnić też kraj od państwa. Państwo to twór posiadający suwerenną władzę i zdolność do wchodzenia w relacje międzynarodowe. Krajem może być zaś terytorium zależne, które nie ma pełnej suwerenności, ale spełnia wszystkie inne kryteria, takie jak odrębność kulturowa, gospodarcza czy administracyjna.

Siedem warunków koniecznych, by uznać terytorium za kraj

Rozwiewając wszelkie wątpliwości, zmarły w 2012 roku badacz i podróżnik Remigiusz Mielcarek sformułował siedem precyzyjnych kryteriów, które pozwalają zakwalifikować dane terytorium jako kraj. Są one dziś podstawą dla wielu środowisk podróżniczych.

Pierwszym i fundamentalnym wymogiem jest posiadanie naturalnego obszaru lądowego, którego wielkość nie ma znaczenia. To kryterium natychmiast dyskwalifikuje takie twory jak platforma morska Sealand, która okupuje sztuczną konstrukcję na Morzu Północnym, nie mając własnego lądu. Obszar ten musi być też ściśle określony, odseparowany od innych granicą – może nią być zarówno linia na mapie, jak i rozległe wody oceaniczne dla wyspiarskich społeczności.

Kluczowym, a często pomijanym czynnikiem jest stałe zaludnienie. Wykreśla to z listy krajów bezludne wyspy, takie jak Wyspy Ashmore i Cartier należące do Australii, Baker i Howland pod jurysdykcją USA czy norweską Wyspę Bouveta, które są wyłącznie terytoriami zamorskimi, a nie krajami.

Mieszkańcy nie mogą być jednak anonimowym zbiorem osób. Muszą tworzyć zorganizowaną strukturę społeczną z centrum zarządzania, czyli stolicą administracyjną, co jest czwartym warunkiem. Piąty dotyczy prowadzenia jakiejkolwiek zarejestrowanej działalności ekonomicznej – może to być nawet tak symboliczny akt, jak emisja własnych znaczków pocztowych. Szóstym i siódmym wymaganiem jest posiadanie własnych symboli identyfikacyjnych: flagi i godła.

Suwerenność jako kwestia uznania na arenie międzynarodowej

O ile definicja kraju bazuje na wewnętrznych cechach terytorium, o tyle definicja państwa opiera się na relacjach zewnętrznych. Państwo musi być suwerenne, czyli niezależne od innych organizmów państwowych w sprawach wewnętrznych i zagranicznych. Jednak w obecnych czasach ta cecha bywa mocno rozmyta, czego dowodem są choćby członkowie Unii Europejskiej, którzy dobrowolnie zrzekli się części swoich kompetencji na rzecz organów wspólnotowych.

Podobnie mgławicowa jest kwestia zdolności do relacji międzynarodowych, która w praktyce sprowadza się do uznania przez inne państwa. To właśnie tu rodzą się największe kontrowersje, bo liczba krajów na świecie zmienia się w zależności od tego, z perspektywy którego rządu patrzymy na mapę. Jeśli nikt nie uznaje danego tworu, często zakłada się, że go nie ma, nawet gdy faktycznie funkcjonuje on od lat.

Przykładem może być Naddniestrze – pas ziemi wzdłuż Dniestru, który proklamował niepodległość od Mołdawii w 1990 roku. Ma własny rząd, walutę (rubel Naddniestrza), kontroluje swoje granice i prowadzi odrębną politykę wizową, ale nie jest uznawane przez żadne państwo członkowskie ONZ. Z kolei Abchazję uznaje już 6, a Tajwan 15 członków tej organizacji. Dla jednych to realne państwa, dla innych zbuntowane prowincje. Tymczasem w 2010 roku Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że nawet jednostronna deklaracja niepodległości Kosowa jest legalna, co podkreśla znaczenie geopolitycznej rzeczywistości nad teoretycznymi rozważaniami.

Państwa nieczłonkowskie ONZ i byty o statusie obserwatora

Gdy spojrzymy na suchą listę, Organizacja Narodów Zjednoczonych zrzesza 193 państwa. Do tej liczby doliczyć należy dwa podmioty o statusie obserwatora, które w wielu kontekstach traktowane są na równi z pełnoprawnymi członkami. Są to Stolicę Apostolską, często utożsamiana z Watykanem, oraz Palestyna. Daje to bazową liczbę 195 uznanych podmiotów prawa międzynarodowego.

Należy jednak pamiętać, że lista ONZ jest koncepcją polityczną, a nie geograficzną. Nie ma na niej miejsca dla terytoriów, które z różnych względów nie uzyskały pełnego uznania, choć funkcjonują jako samodzielne państwa. Tajwan, z własną armią, paszportami i rozwiniętą gospodarką, jest tego najjaskrawszym przykładem. Jest państwem w każdym calu, poza miejscem na sali plenarnej ONZ.

Wielowymiarowy spór o terytoria zależne i separatyzmy

Największe rozbieżności w listach krajów nie wynikają z istnienia kilku nieuznawanych państw, ale z koncepcji terytoriów zależnych. Remigiusz Mielcarek, po wieloletnich podróżach i analizie poszczególnych przypadków, wyszczególnił ich aż 88, tworząc razem z suwerennymi państwami listę 295 krajów. Później jego prace kontynuował i aktualizował podróżnik Paweł Krzyk, który do 2024 roku odwiedził 292 z nich.

Dlaczego w tej koncepcji Alaskę czy Hawaje wydziela się jako osobne kraje zależne, mimo że są stanami USA? Bo decydującym czynnikiem jest ich zamorski charakter, dalekie oddalenie od głównego terytorium państwa macierzystego i wynikająca z tego specyfika. Analogicznie traktuje się Gwadelupę i Martynikę, które są departamentami zamorskimi Francji. W europejskim wydaniu podobny status mają odległe od metropolii terytoria, jak należące do Portugalii Azory, czy hiszpańskie Wyspy Kanaryjskie, które geograficznie są już częścią Afryki.

Definicji kraju nie spełniają za to tzw. mikronacje, czyli wirtualne lub efemeryczne twory bez realnego uznania i funkcji. Przykładem jest nieistniejące już Księstwo Hutt River, farma w Australii, która ogłosiła secesję w 1970 roku, bijąc własną walutę i wydając paszporty, aż do jej rozwiązania w sierpniu 2020 roku. Takie projekty, obok Sarmacji czy Republiki Molosii, są traktowane jako ciekawostki, a nie realne kraje.

Jak kraje liczą podróżnicy i organizacje pozarządowe?

Współzawodnictwo w „zaliczaniu” krajów stworzyło własne, alternatywne systemy liczenia, które często odbiegają od podejścia akademickiego. Najbardziej znanym jest elitarne Travellers’ Century Club, założone w 1954 roku w Kalifornii. Do klubu może wstąpić jedynie osoba, która odwiedziła przynajmniej 100 krajów z ich własnej, kontrowersyjnej listy liczącej 321 pozycji.

Klub uznaje na przykład Alaskę i Hawaje za osobne twory, co pokrywa się z koncepcją Mielcarka. Jednak dzieli on też Turcję na część europejską i azjatycką czy traktuje poszczególne emiraty Zjednoczonych Emiratów Arabskich jako oddzielne kraje, co jest niekonsekwentne, bo mimo ich autonomii tworzą one jedno federalne państwo wspólną polityką zagraniczną i armią. Panamę, leżącą analogicznie na dwóch kontynentach, klub uznaje już za jeden kraj. W tym podejściu brakuje spójnej, obiektywnej osnowy definicyjnej, jest ono raczej odzwierciedleniem kulturowego postrzegania granic sprzed lat.

Jeszcze dalej idzie wirtualny klub Most Traveled People, którego ranking opiera się na podziale świata na 872 odrębne terytoria, uwzględniające stany, prowincje, a nawet bezludne wyspy. To podejście, choć popularne wśród kolekcjonerów podróżniczych doświadczeń, jest już czysto rankingowe i odchodzi od merytorycznej dyskusji o definicji kraju.

Światowa polityka a geografia – przykłady spornych terytoriów

Mapa polityczna świata jest dynamiczna i pełna paradoksów, które utrudniają precyzyjne odpowiedzi. Kaszmir, podzielony faktycznie między Indie, Pakistan i Chiny, jest obszarem tak zmilitaryzowanym i kontrolowanym, że perspektywa jego samodzielnego bytu jest odległa. Z kolei Czeczenia, będąca formalnie częścią Rosji, w praktyce prowadzi własną politykę zagraniczną z krajami muzułmańskimi i stosuje lokalne prawa, ignorując federalne. Takich przypadków „państw w państwach” jest więcej, jak chociażby Iracki Region Kurdystanu, dysponujący własną armią i polityką wizową.

Nowe państwa powstają falami, zazwyczaj po wielkich przesileniach historycznych – rozpadzie ZSRR, Jugosławii czy Austro-Węgier, a nawet niedawnym utworzeniu Sudanu Południowego. Inne znikają, jak przestał istnieć 1 stycznia 2024 roku Górski Karabach. W 2022 roku Rosja uznała niepodległość Donieckiej i Ługańskiej Republiki Ludowej, podnosząc je z rangi quasi-państw nieuznawanych do uznawanych przez jednego z głównych graczy. Pokazuje to, że uznanie międzynarodowe często ma więcej wspólnego z polityką niż z faktami w terenie, a pytanie o liczbę krajów pozostanie żywą i ewoluującą debatą.