Eufemizm – co to jest i jak go używać w języku polskim?

Eufemizm to wyraz, wyrażenie lub figura stylistyczna zastępująca słowa uznawane za zbyt dosadne, nieprzyzwoite lub naruszające kulturowe tabu. Jego podstawowym zadaniem jest złagodzenie przekazu i nadanie mu neutralnego lub pozytywnego wydźwięku. W artykule wyjaśniamy, jak definiować to pojęcie, w jaki sposób je tworzyć i gdzie najczęściej znajduje zastosowanie.

Czym dokładnie jest eufemizm?

„Eufemizm” to termin pochodzący od greckiego słowa euphēmismós, łączącego w sobie cząstki eu (dobrze) oraz phemi (mówić). Jego istnienie w języku polskim potwierdza między innymi Słownik eufemizmów polskich Anny Dąbrowskiej, który opiera się na zasadzie „w rzeczy mocno, w sposobie łagodnie”. Kluczowe jest to, że melioratyw – bo tak też określa się eufemizm – powinien mieć przynajmniej jedną cechę wspólną ze słowem, które zastępuje, zachowując tym samym zrozumiałość przekazu.

Głównym kryterium odróżniającym eufemizm od dysfemizmu i wulgaryzmu jest wywoływanie pozytywnych lub neutralnych skojarzeń. Tam, gdzie dysfemizm celowo uwypukla negatywne aspekty, melioratyw otula je w delikatniejszą formę. Na przykład, zamiast powiedzieć o kimś, że jest gruby, użyjemy określenia „puszysty” lub „dobrze jedzący”. Zamiast wprost nazwać kogoś brzydkim, możemy zastosować litotę i opisać go jako „nieurodziwy” czy „niechudy”.

Dlaczego sięgamy po eufemizmy?

Motywacja do używania melioratywów jest głęboko zakorzeniona w normach towarzyskich, empatii oraz chęci uniknięcia niezręczności. Stosujemy je, by nie naruszać tabu kulturowego związanego ze śmiercią, fizjologią czy sferą seksualną. Śmierć omawiamy za pomocą wyrażeń takich jak „odejść” czy „zasnąć w Panu”, natomiast wizytę w toalecie sygnalizujemy frazą „tam, gdzie król piechotą chadza” lub „ustronne miejsce”.

Nie bez znaczenia pozostaje też pruderia i autocenzura, zarówno obyczajowa, jak i polityczna. Wstydliwe tematy fizjologiczne, takie jak menstruacja, zyskują formę „te dni” bądź „kobieca przypadłość”. Nawet wśród bliskich znajomych, zamiast powiedzieć o kimś, że choruje psychicznie, częściej usłyszymy, że „ma żółte papiery”. U podstaw tych wyborów leży także zwykłe dobre wychowanie oraz empatia, skłaniająca nas do niewprawiania rozmówcy w zakłopotanie.

Jak powstają eufemizmy?

Proces nazywany eufemizacją opiera się na kilku wyraźnych zabiegach słowotwórczych. Jednym z najprostszych jest użycie pojęcia abstrakcyjnego lub dwuznacznego. Doskonałym przykładem jest deiksa wyrażona słowem „to”, które w odpowiednim kontekście może zastąpić niemal każdy element należący do sfery tabu – od ciąży po stosunek seksualny. Dzięki wieloznaczności odbiorca rozumie intencję, choć nie zostaje ona wypowiedziana wprost.

Bardzo charakterystyczne są również zmiany fonetyczne, szczególnie przydatne przy zamienianiu wulgaryzmów w wyrażenia społecznie akceptowalne. Subtelna modyfikacja brzmienia pozwala odbiorcy bez trudu rozpoznać oryginalne, dosadne słowo, ale forma przekazu pozostaje złagodzona. W ten sposób z niecenzuralnego wykrzyknika na literę „k” powstały znane nam „kurka”, „kurde” czy nawet „kuźwa”. Podobną funkcję pełni „do diaska” zamiast „do diabła” czy „jasny gwint” i „kurza twarz” w miejsce dosadniejszych przekleństw.

Metafora i metonimia

Nieocenione okazują się również tropy stylistyczne, zwłaszcza metafora i metonimia. Pozwalają one opisać trudne zjawisko za pomocą obrazowego porównania. Starość przemienia się w „jesień życia” lub „trzeci wiek”, a awanturniczy charakter prostytutki ukrywamy pod nazwą „kobieta lekkich obyczajów”. Czasem metafora przybiera formę żartobliwą, czego przykładem jest nazywanie filmu pornograficznego „filmem z kiepskimi dialogami”. Związek frazeologiczny „mieć lepkie ręce” w metaforyczny sposób wskazuje na skłonność do kradzieży, nie oskarżając nikogo wprost.

Litota i aluzja

Litota to figura bazująca na zaprzeczeniu antonimu, tworząca wrażenie delikatności. Zamiast stwierdzić, że coś jest złe, powiemy, że jest „niedobre”. Ta technika świetnie sprawdza się w sytuacjach wymagających dyplomacji. Z kolei aluzja celowo unika nazwania rzeczy po imieniu, pozostawiając odbiorcy pole do domysłu. Jest szczególnie przydatna w kontekstach erotycznych i fizjologicznych – komunikat pozostaje czytelny dla wtajemniczonych, ale osłonięty przed dosłownością. Obie metody są powszechnie stosowane w codziennej komunikacji, gdy priorytetem staje się takt.

Eufemizmy w przestrzeni publicznej

Melioratywy odgrywają istotną rolę w stylu komunikacji publicznej, zwłaszcza w języku polityków i przekazach medialnych. W czasach realnego socjalizmu w Polsce nowomowa obfitowała w określenia maskujące niekorzystne zjawiska. Gdy władze podnosiły ceny, komunikowano to jako ich „regulację” bądź „zmianę cen”. Wybuchające strajki określano mianem „przerw w pracy” lub „przestojów”. Tego typu zabiegi stanowią podręcznikowy przykład manipulacji językowej, ponieważ ukrywają niewygodną prawdę za zasłoną neutralnie brzmiących sformułowań.

Eufemizmy w języku propagandy oswajają negatywne zjawiska i wpływają na odbiór rzeczywistości przez społeczeństwo.

Podobne mechanizmy widać we współczesnej reklamie i języku propagandy, gdzie produkt nie bywa „drogi”, a jedynie „ekskluzywny”, zaś zwolnienia grupowe nazywa się „optymalizacją zatrudnienia”. Wpływ na ewolucję zasobu leksykalnego jest tu niepodważalny – niektóre z tych sformułowań wchodzą na stałe do słowników i zmieniają sposób, w jaki myślimy o opisywanych desygnatach. Tak właśnie dokonuje się trwała zmiana w semantyce.

Jak umiejętnie stosować eufemizmy na co dzień?

Umiejętne posługiwanie się eufemizmami świadczy o wysokiej kulturze osobistej i empatii, jednak wymaga wyczucia. W swobodnych rozmowach w gronie przyjaciół doskonale sprawdzą się określenia ze sfery języka potocznego, takie jak „pojechać do Rygi” lub „puścić pawia” zamiast wprost mówić o wymiotowaniu. Plotkowanie możemy zaś delikatnie nazwać „wzięciem kogoś na języki”. Trzeba jednak mieć na uwadze, że nadmierne lub nieudolne udziwnianie wypowiedzi może wywołać efekt przeciwny do zamierzonego i zabrzmieć sztucznie.

Kontekst to podstawa

Nie każdy eufemizm pasuje do każdej sytuacji. Współczesny „Słownik języka polskiego PWN” określa melioratyw jako narzędzie służące złagodzeniu drastycznych wyrażeń, ale nadużywane w oficjalnym dokumencie może utrudnić jasność komunikatu. Andragogika radzi, by w relacjach zawodowych wystrzegać się przesadnie kwiecistych peryfraz, a o problemach rozmawiać rzeczowo. Z drugiej strony, w życiu prywatnym komplement w postaci „urodzony w niedzielę” (leniwy) lub „przyjaciółka” (kochanka) bywa czytelnym sygnałem, że celowo unikamy konfrontacji. To dowód na to, że eufemizm jest w pełni figurą retoryczną – jego skuteczność zależy od tego, jak dobrze nadawca oceni oczekiwania i wrażliwość odbiorcy.

Dobrze dobrany eufemizm chroni relacje międzyludzkie, podczas gdy źle użyty staje się narzędziem manipulacji.

Ryzyko nieporozumień

Zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że nasz rozmówca nie odczyta aluzji. W tekstach literackich, jak u czeskiego pisarza Bohumila Hrabala, wieloznaczność bywa walorem, lecz w codziennej komunikacji może prowadzić do konfuzji. Wyrażenie z Korpusu języka polskiego, w którym szefa nazwano „Dziadkiem”, było przewrotnym eufemizmem – dziadyga ważył bowiem ze sto kilogramów. Nie każdy odbiorca wyczuje ironię ukrytą w takim słowie. Dlatego zamiast zastanawiać się, czy rozmówca zrozumie, że „postprawda” to po prostu kłamstwo, czasem lepiej zrezygnować z językowej ekwilibrystyki na rzecz bardziej bezpośredniego komunikatu.